लाहेरी/कवीश्वर मोतकूरवार: जिल्ह्यातील दुर्गम भागात आजही पावसाळ्यात नदी-नाल्यांवरील पुलांअभावी अनेक गावांचा संपर्क तुटतो. मात्र, अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही मार्ग शोधण्याची जिद्द, एकजुटीची ताकद आणि उपलब्ध साधनांचा कल्पकतेने वापर करण्याची वृत्ती येथील आदिवासी बांधवांनी दाखवून दिली आहे. याचेच एक प्रेरणादायी उदाहरण भामरागड तालुक्यातील कुक्कामेठा नाल्यावर पाहायला मिळत आहे.
लाहेरीपासून अवघ्या पाच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कुक्कामेठा नाल्यावर लष्कर गावातील आदिवासी बांधवांनी एकत्र येत श्रमदानातून लाकडी पूल उभारला आहे. जंगलात उपलब्ध असलेले लाकूड, बांबू आणि रेती यांचा वापर करून त्यांनी स्वतःसाठी पर्यायी मार्ग तयार केला आहे. विशेष म्हणजे, कोणत्याही आधुनिक यंत्रसामग्रीचा आधार न घेता स्थानिक परिस्थितीचे ज्ञान, अनुभव आणि कल्पकतेच्या जोरावर त्यांनी ही व्यवस्था उभी केली आहे.
परिस्थितीपुढे हार नाही, एकजुटीतून मार्ग!
भामरागड तालुक्यातील अनेक गावांना आजही पावसाळ्यात संपर्क तुटण्याच्या समस्येला सामोरे जावे लागते. नक्षल चळवळीचा प्रभाव आणि दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती यांसारख्या कारणांमुळे या भागातील पायाभूत सुविधांच्या विकासास अनेक अडचणी आल्या आहेत. परिणामी, नदी-नाल्यांवर कायमस्वरूपी पूल नसल्याने नागरिकांना अनेकदा अडचणींचा सामना करावा लागतो.मात्र, अशा वेळी केवळ परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी स्थानिक आदिवासी बांधव स्वतःच पर्याय शोधतात. पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह अधिक असल्याने नाल्यांवर पूल उभारणे कठीण होते. त्यामुळे ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये पाण्याचा प्रवाह कमी झाल्यानंतर गावकरी एकत्र येतात आणि श्रमदानातून बांबू किंवा लाकडांचे पूल उभारतात.
शिक्षणापेक्षा अनुभवातून आलेली युक्ती!
या बांधकामामागे केवळ लाकूड आणि बांबू नाही, तर अनेक वर्षांच्या अनुभवातून विकसित झालेले स्थानिक ज्ञान आहे. नाल्याची परिस्थिती, पाण्याचा प्रवाह, उपलब्ध साहित्य आणि त्याचा उपयोग यांचा विचार करून गावकरी एकत्रितपणे काम करतात. प्रत्येकजण आपल्या परीने योगदान देतो आणि सामूहिक प्रयत्नांतून मार्ग तयार होतो.
औपचारिक शिक्षण किंवा अभियांत्रिकीचे प्रशिक्षण नसले, तरी निसर्गाचे निरीक्षण, अनुभवातून आलेली समज आणि परिस्थितीनुसार निर्णय घेण्याची क्षमता यांचा प्रभावी वापर ते करतात. त्यांच्या या प्रयत्नांतून हे स्पष्ट होते की, बुद्धिमत्ता केवळ पदवीत नसते; ती अनुभवात, कल्पकतेत आणि अडचणींवर मात करण्याच्या जिद्दीतही असते.
आत्मनिर्भरतेचा आदिवासी वस्तुपाठ!
कुक्कामेठा नाल्यावरील हा लाकडी पूल म्हणजे केवळ एका नाल्यावर जाण्याची व्यवस्था नाही, तर गावकऱ्यांच्या एकजुटीचा, श्रमदानाचा आणि आत्मनिर्भरतेचा वस्तुपाठ आहे. उपलब्ध साधनसामग्रीचा योग्य वापर करून स्वतःच्या गरजांसाठी पर्याय निर्माण करण्याची त्यांची ही वृत्ती निश्चितच लक्षवेधी आहे.
शासनाकडून कायमस्वरूपी पूल आणि रस्त्यांची सुविधा मिळणे ही विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची गरज आहेच. मात्र, तोपर्यंत हातावर हात ठेवून न बसता स्वतःच्या बुद्धीचा आणि सामूहिक श्रमांचा वापर करून मार्ग काढणाऱ्या या आदिवासी बांधवांची जिद्दही तितकीच कौतुकास्पद आहे.
साधने मर्यादित असली तरी इच्छाशक्ती अमर्याद असू शकते. एकजूट, श्रमदान आणि कल्पकता यांच्या बळावर दुर्गम भागातील हे आदिवासी बांधव आत्मनिर्भरतेचा अनोखा आदर्श घालून देत आहेत.
